उहिलेको एउटा दशैं - संस्मरण

यो वि.सं. २०५२ (सन् १९९५) सालको दशैँको कुरा हो। 

म त्यति खेर ग्राजुएसनको फाइनल जाँच दिएर देश फिरेको थिए । कम्पयुटर सिक्दै थिंए र पेशाले आर्किटेक्ट हाम्रो दिदीको 'सेकरेड गल्ली अफ बनारस' शिर्षकको थेसीसमा सघाउन हामी दशैं बिदामा यतै बस्ने निर्णयका साथ हाम्रो परिवारका अन्य सदस्यहरू उपत्यका बाहिर गइसकेका थिए र लाजिम्पाट–धोबीचौरको ठुलोबाको त्यो तिन तल्ले घर एकदमै शान्त र सुनसान थियो। घरमा म र समवयका एउटा सहयोगी भाइ मात्र बाँकी थियौँ।   काठमाडौँ उपत्यका सदाझैँ प्रायः सुनसान भइसकेको थियो।

हामी मैथिलहरूका लागि दशैँ भनेको धेरै भोजभतेर गर्नुभन्दा पनि पूजाआजा र विधिलाई बढी प्राथमिकता दिनु हो। तर, १८-१९ वर्षका लक्का जवान केटाहरू, सुनसान सहरमा आफ्नै धुनमा थियौँ। त्यस्तो साह्रो बदमासी त केही गरेनौँ बस, छिमेकीको आँखा नपरोस् भनी सतर्क हुँदै लुकीछिपी छतमा चुरोट तान्नु र धुवाँ उडाउनु नै हाम्रो सबैभन्दा ठुलो विद्रोह थियो।

तर फूलपातीको भोलिपल्ट हाम्रो त्यो शान्त संसारमा एउटा हलचल आयो।

निल–सरस्वती मन्दिर नजिकै बस्ने मेरी आर्किटेक्ट दिदी (कजन) ले फोन गरेर एउटा मज्जाको खबर सुनाइन्: मनिषा कोइराला नेपाल आएकी छिन् र नजिकै शेखर'दाको घरमा बसेकी छिन्। दिदीले मलाई उनलाई भेट्न मन भए आउन भनिन्।

साँचो भन्नुपर्दा, ममा पटक्कै उत्साह थिएन। मैले हप्तौँदेखि दाह्री–जुँगा काटेको थिइनँ। दक्षिण एसियाकै लाखौँको ढुकढुकी बनिसकेकी, बलिउडकी ती प्रख्यात रोमान्टिक अभिनेत्रीलाई भेट्न यस्तो अस्तव्यस्त रूपमा जान मलाई अलिक धक लागिरहेको थियो। केही बेरपछि दिदी आफैँ मलाई लिन आइपुगिन्। मैले नजाने बहाना बनाइरहेको थिएँ, तर जब उनले नाना पाटेकर पनि त्यहीँ संगै आएका छन् भने कुरा सुनाईन, त्यसपछि भने सोचाई परिवर्तन भयो।

नब्बेको दशकको मध्यतिर हामीजस्ता युवाहरूका लागि नाना पाटेकर केवल एक अभिनेता मात्र थिएनन्, उनी त एउटा आँधी नै थिए। बलिउड भर्खरै पुरानो ढर्राको एक्सन फिल्मबाट बाहिर निस्कँदै थियो र नाना पाटेकर प्रहार, तिरङ्गा, अङ्कुश, र प्रतिघात जस्ता दमदार संवादले भरिएका सुपरहिट चलचित्रहरूको ज्वालामुखी लहरमा सवार थिए। उनका पात्रहरू स्वीट्जरलेण्डको बगैंचाका हिरोइनसँग रोमान्स गर्दैनथे; बरु भ्रष्टाचारविरुद्ध यस्ता कडा र मेसिनगन जस्ता डाइलगहरू फ्याँक्थे कि हामी ती संवादहरू कण्ठस्थ गरेर साथीभाइमाझ दोहोर्‍याउँथ्यौँ। तिनै नाना पाटेकर लाजिम्पाटको गल्लीमा छन् भन्ने सुन्दा म भेटनलाई आतुर भएँ।

म हतार–हतार दाह्री काट्न बाथरुम छिरेँ। जुँगालाई अलिकति मिलाएर आकर्षक बनाउने धुनमा हात चिप्लियो। एकतर्फ अलि बढी काटिएछ। त्यसलाई मिलाउन खोज्दा अर्कातर्फ पनि बढी काटियो। केही मिनेटभित्रै जुँगाको अस्तित्व नै समाप्त भयो र अन्त्यमा पुरै सफा (क्लिन शेभ) गर्नुको विकल्प रहेन। मेरो जीवनमा पहिलो पटक म पूर्ण रूपमा क्लिन शेभ भएको थिएँ। ऐनामा हेर्दा मेरो अनुहार ठ्याक्कै बोक्रा ताछेर उसिनेको अण्डा जस्तै देखिन्थ्यो। बलिउडकै सबैभन्दा कडा र रफटफ निगेटिव क्यारेक्टरको हिरोलाई भेट्न म कसरी यस्तो 'लभरब्वाई' जस्तो अनुहार लिएर जानु? असमंजस र लाजले पानी पानी हुदै भएँ।

आफ्नो लाजलाई दबाउँदै अन्ततः म शेखर दाको घरतिर लागेँ। जब म भित्र पसेँ, ती 'दिवा' लाई प्रत्यक्ष देखेँ, उनी आफ्नी आमा सुषमा कोइरालाको काखमा टाउको राखेर ओछ्यानमा आराम गरिरहेकी थिइन्। नमस्ते, हाई-हलो, सञ्चै हुनु हुन्छ पछि हामी संग बोल्ने अरु शब्द नै भेटिएको थिएन । सायद, शब्दहरु सकिएका थिए र आँखा अनवरत ति 'मानवरुपी देवकन्या'लाई निहारेर बसेको थियो । अहिले पनि संम्झिदा, त्यतिबेला मनिषाले यस्तो मन्त्रमुग्ध पार्ने र विषालु मुस्कान छरिन्, जसले जो कोहीलाई पनि तत्क्षण पागल बनाउन सक्थ्यो। खैर, उमेरले बिस नटेकेको ति बेलाका यंङ्गएडल्ट अहिलेको जेन्जीहरु भन्दा बढी भावुक र भावनात्मक हुन्थे/छन (जस्तो लाग्छ)।

त्यस समयमा उनी आफ्नो लोकप्रियताको चरम शिखरमा थिइन्। सौदागर, लवलेटर पछि विधु विनोद चोपडाको १९४२: ए लभ स्टोरी मा उनको अद्भूत सुन्दरताले पुरै उपमहाद्वीपलाई स्तब्ध बनाइसकेको थियो भने त्यही बेलै रिलिज भएको मणिरत्नमको उत्कृष्ट चलचित्र बम्बे मा उनको सशक्त अभिनयले उनलाई एक ऐतिहासिक आइकनको रूपमा स्थापित गरिसकेको थियो। उनलाई प्रत्यक्ष देख्दा लाग्थ्यो, उनी केवल एक स्टार मात्र थिइनन्, बरु एउटा सामान्य सिनेमाको फ्रेमलाई पनि मातिएर लठ्ठ पार्ने सपनामा बदल्न सक्ने क्षमता भएकी जादुगर थिइन्।

अनि, ठ्याक्कै त्यहीँ छेउमा किचेनको ढोकामा नाना पाटेकर उभिएका थिए । सोचेको भन्दा हाइट अलि कम, ब्लु जिन्स-ह्वाइट सर्ट । पर्दामा जस्तै दुरुस्तै, उत्तिकै गम्भीर र आफ्नै धुनमा मस्त। उनी हातमा शिखर चुरोट समातेर धुवाँ उडाउँदै आँखा सन्काउँदै थिए। यहाँ हाम्रो 'लेवल' पनि मिल्यो, हाम्रो औकात 'शिखर' भन्दा माथी उक्लिन सकेको थिएन भने उनका लागि यसले दुरुस्तै टिप दिने  भन्दै थिए (घाँसको गन्ध संग अनुभवहिन हामी त्यो स्टिकमा केहि मिक्समास गरेको भए थाहा पाएनौ) ।

हामीले हात मिलायौँ। उनको हातको पकड बलियो थियो र आँखाले मलाई नियालिरहेका थिए। उनको दिमागमा के चल्दै थियो कुन्नी, तर जब उनले मेरो थर 'झा' सुने, उनको अनुहारमा एउटा कलाकारले अर्को परिचितलाई चिने जस्तो चमक आयो। उनले तुरुन्तै मलाई उदित नारायण झासँग जोड्न खोजे, जसले त्यसबेला बलिउड पार्श्व गायनमा एकछत्र राज गरिरहेका थिए। मैले हाम्रो कुनै प्रत्यक्ष पारिवारिक सम्बन्ध नभएको कुरा स्पष्ट पारेँ, यद्यपि हामी एउटै मैथिल समुदायका हौँ भनी गर्वका साथ भनेँ।

त्यस समयमा भारतीय मिडियाहरू उदित नारायणको बारेमा बजारमा अनेकौँ सनसनीपूर्ण र नाटकीय गफहरू छाप्दै थिए। पत्रिकाहरूले नेपालमा परम्परागत विवाह गरेकी उनकी जेठी श्रीमती महिलासँगको कानुनी लडाइँ र अचानक आएका केहि महिला अधिकार संस्थाका कथाहरू निरन्तर छापिरहेका थिए। त्यहाँ उभिएर नानालाई हेरिरहँदा, 'झा' थरको चर्चाले मलाई बाल्यकालको नोस्टाल्जिया (स्मृति) मा पुर्‍यायो। मलाई मेरा दाजुहरूले उदितनारायणको वारेमा सुनाउने गरेका कथाहरू याद आए । कसरी मुम्बईको सङ्घर्षका दिनहरूमा उदितनारायण प्रेममा परेका थिए र विवाह गरेर गहतको झोल मा आफ्नो जात गुमाएर तिनका श्रीमतीको 'गहतराज' थर भएको थिए रे । पछि भलै त्यो बुझाइप्रति मनमनै हाँसो र ति दाईहरु प्रति रिस लागेर आयो। यो न कोट्याउ धेरै, यसमा गाम्भिर्यता थिएन छैन ।

आज ट्वीटरमा मनु दिदी (मनिषा) को एउटा थ्रेड उद्धृत गरेपछि, यी विगतका टुक्राहरू दशैँकै यो मन्द र चिन्तनशील माहोलमा ताजा भएर आए। व्यावसायिक लेखक वा पत्रकारहरूले यी कुराहरू पाएका भए यसमा थप तेल–मसला हालेर, राष्ट्रिय पत्रिकाहरूको बिशिष्ट अङ्कमा दशैं रेसिपी भनेर एउटा स्वादिष्ट 'छोइला'को परिकार जस्तै पस्कने थिए होलान्।

तर म यसलाई कुनै बनावटी रङ नदिई, जस्ताको तस्तै मेरो यस ब्लगमा सीमित राख्न चाहन्छु। आखिर, कुनै 'हिरो' लाई भेटेर प्रभावित हुनु र उनीहरूभित्रको एउटा वास्तविक, खोटसहितको 'हीरा' (मान्छे) लाई चिन्नुमा आकाश–पातालको फरक हुँदो रहेछ।

यद्यपि, राजनीतिक परिवेशमा आएको हालको तीतो यथार्थको अगाडि त्यो युगलाई सम्झिँदा मनमा एउटा खिन्नता छाउँछ। आधुनिक नेपालको राजनीतिका महानायक बी.पी. कोइरालाद्वारा स्थापित त्यो शक्तिशाली कोइराला परिवारको राजनीतिक पतन यति चाँडै र यसरी होला भनेर मैले कहिल्यै कल्पना गरेको थिइनँ। बी.पी. को लोकतान्त्रिक समाजवाद, साहित्यिक उचाई र अतुलनीय नैतिक शक्तिको विरासतले कुनै समय नेपालको आत्मालाई नै परिभाषित गर्थ्यो। बी.पी. को स्मृतिको छायामा हुर्कनु भनेको कोइराला नाम नै देशको नियति हो भन्ने विश्वास गर्नु जस्तै थियो।

तर पछि यस वंशमा पहिलो फाटोको विऊ रोप्ने काम गिरिजाबाबुले आफ्नी छोरीप्रतिको अत्यधिक मोहले पार्टीभित्र कहिल्यै निको नहुने नातावादको खाडल सिर्जना गरेर रोपे। यसलाई सुजाता 'मैसाप'को आफ्नो ज्वाइँलाई अघि बढाउने तीव्र राजनीतिक र आर्थिक लिप्साले थप मलजल गर्‍यो, जसले पार्टीका भुइँतहका कार्यकर्ताहरूलाई टाढा बनायो र परिवारको त्यागको इतिहासमा दाग लगायो।

अनि प्रकाश दा (मनु दिदीका बुबा) को एडभेन्चरस राजनीतिक यात्रा । राजतन्त्रको उत्तरार्धमा राजा ज्ञानेन्द्रसँगको आत्मघाती राजनीतिक सहकार्यको प्रयास । उनको राजनीतिक अध्याय सधैँका लागि त्यहीं समाप्त भयो, जुन पारिवारिक लोकतान्त्रिक जगभन्दा बिल्कुलै फरक र कहिल्यै सुध्रिन नसक्ने गल्ती थियो। बेला बेला मनु दिदीको झुकाव पनि राप्रपा तिर अझै देखिन्छ तर हरेक नागरिकको आफ्नो राजनीतिक/सामाजिक विचार हुन्छ, त्यसको आधारमा उसले कसैलाई सपोर्ट गर्ने र कसैलाई बिरोध वा आलोचना गर्ने हुन्छ । 

हामी सबैले एक अर्काको स्वतंत्र बिचारलाई सम्मान गर्न सक्नु पर्छ ।

समयले हाम्रा पात्रहरूलाई कसरी बदलिदिन्छ, यो अचम्मको कुरा हो। मुन'दा (शशांक कोइराला) लाई नै हेरौँ, जो एक प्रतिष्ठित नेत्र रोग विशेषज्ञ (अफ्थाल्मोजिस्ट सर्जन) हुन्। वास्तवमा, म पाँच वर्षको बालक छँदा विराटनगरमा मेरो आँखा पहिलो पटक जाँच्ने डाक्टर उनी नै थिए। मेरो नजरमा उनी चिकित्सा विज्ञानका एक ठुला बिशेषज्ञ र सम्मानित व्यक्ति हुन। तर समयको फेरबदलले उनलाई अर्कै यथार्थमा पुर्‍यायो; बदलिँदो नेपालको तीव्र गतिले उनलाई छेउ लगायो र उनी पुरानो पुस्ताको अवशेष जस्तै, गुट्खा चपाउँदै र थुक्दै राजनीतिक रूपमा ओझेल पर्दै गएका देखिन्छन।

जहाँसम्म शेखर दाको कुरा छ, जो त्यो अविस्मरणीय साँझका होस्ट (आयोजक) थिए, उनको खुट्टा मुनिको राजनीतिक जमिन पनि धेरै पहिले नै खस्किसकेको छ। आधुनिक राजनीतिको रूपरेखाले पुराना पारिवारिक हिसाब-किताबहरूलाई धेरै पछि छाडिसकेको छ। आज, कोइराला परिवारको त्यो विशाल र ऐतिहासिक राजनीतिक विरासतलाई अगाडि बढाउने कोही पनि बाँकी छैन, न त कसैमा त्यो गम्भीरता वा क्षमता नै देखिन्छ। यो वंश, व्यावहारिक रूपमा, आफ्नो शान्त उत्तरार्धमा पुगिसकेको छ।

शरद ऋतुको यो नोस्टाल्जिक माहोलमा अतीतको यो गहिरो र भारी बालुवालाई थोरै थोरै कोट्याउनु नै वेश होला। फेरि अर्को कुनै मोहक शिर्षक सम्झिदा, लिएर यतै हाजिर हुनेछु ।

धन्यवाद मनु दिदी, त्यो आत्मीयताका लागि। धन्यवाद नाना भाई, चुरोटको धुवाँसँगै जोडिएको त्यो सम्झनाका लागि, जसले मेरो हुर्किदै गरेको जवानीको एउटा पाटोलाई परिभाषित गर्‍यो।

हामी सबैमा दशैँको अग्रिम हार्दिक शुभकामना।

सार्वभौमसत्ताको अवमूल्यन: नेपालमाथि भारतको चौतर्फी अतिक्रमणको खाका

नेपालको भू-राजनीतिक अस्तित्व इतिहासकै सबैभन्दा कठिन परीक्षाबाट गुज्रिरहेको छ। आगामी दुई दशकमा, एक शान्त तर योजनाबद्ध प्रादेशिक पुनर्संरचनाले नेपालको सार्वभौमसत्तालाई समाप्त पार्ने खतरा देखिन्छ। कुनै अचानक र प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणको सट्टा, यो प्रक्रिया गणना गरिएको आर्थिक नाकाबन्दी, प्रायोजित आन्तरिक अस्थिरता र लक्षित सीमा परिवर्तन मार्फत सञ्चालन भइरहेको छ। बेला बेलामा देखिने क्षेत्रिय राजनीतिज्ञहरु ले देखाएको सांस्कृतिक नाटक पनि यहि पटकथाको मञ्चण हुन झैं देखिन्छ ।

उपनिवेशीकरण वा गाभिने यो दीर्घकालीन खतरालाई बुझ्नका लागि हामीले चारवटा विशिष्ट भौगोलिक तथा रणनीतिक मोर्चाहरू र यसलाई मलजल गर्ने आन्तरिक राजनीतिक विश्वासघातको विश्लेषण गर्नुपर्छ।

पहिले कुरा गरौ पूर्वी मोर्चाको - कोशी विभाजन र 'चिकेन्स नेक'को रणनीति - पूर्वमा, अन्तिम रणनीतिक उद्देश्य पूर्वी नेपाललाई कोशी नदीभन्दा बाहिर धकेल्नु हो। यो कदम भारतको सिलीगुडी कोरिडोर (जसलाई लोकप्रिय रूपमा "चिकेन्स नेक" भनिन्छ) को गम्भीर संवेदनशीलतासँग जोडिएको छ। यो साँघुरो जमिनको पट्टीले भारतको मुख्य भूमिलाई उसका उत्तर-पूर्वी राज्यहरूसँग जोड्दछ, जुन चिनियाँ प्रभाव भएका क्षेत्रहरूको निकै नजिक छ।

कोशी पूर्वको नेपाली क्षेत्राधिकारलाई कमजोर पारेर बफर जोन बनाउन बाध्य पार्दै, नयाँ दिल्लीले आफ्ना उत्तर-पूर्वी राज्यहरूमा निर्बाध सैन्य र आपूर्ति मार्ग बनाउने लक्ष्य राखेको छ। यो रणनीतिको दुईवटा उद्देश्य छ । यसले एकातिर चीन विरुद्ध आफ्नो कमजोर पक्षलाई सुरक्षित गर्दछ भने अर्कोतिर वरपरका मैदानहरूमा हुने सीमापार जनसांख्यिकीय परिवर्तन र कथित बंगलादेशी घुसपैठलाई निस्तेज पार्छ।

दोश्रोमा आउंछ दक्षिणी मोर्चा - मधेश प्रदेशको अस्थिर राजनीतिक वातावरण कुनै भवितव्य वा आन्तरिक असफलता मात्र होइन; यो नियन्त्रण कायम गर्ने एउटा योजनाबद्ध हतियार हो। गहिरो सामाजिक तहगत संरचनाको फाइदा उठाउँदै, दक्षिणका केही सीमित कथित जातिवादी राजनीतिक खेलाडीहरूले तनाव भड्काएका छन् र यस क्षेत्रलाई भित्रैबाट अस्थिर बनाउन स्थानीय प्रोक्सी (प्रतिनिधि) को रूपमा काम गरिरहेका छन्।

यस निर्देशित अस्थिरताको अन्तिम लक्ष्य यस क्षेत्रको विशाल प्राकृतिक स्रोतहरूमाथि पूर्ण नियन्त्रण सुरक्षित गर्नु हो। मधेशलाई आफ्नो अधिनमा राख्दा त्यहाँको गिट्टी, बालुवा र काठको अनन्त आपूर्तिमा प्रत्यक्ष पहुँच मिल्छ, तल्लो तटिय भारतीय राज्यहरूलाई असर गर्ने बाढीको पानीमाथि पूर्ण कमाण्ड प्राप्त हुन्छ, र नेपालको सबैभन्दा उर्वर कृषि भूमिमाथि अघोषित स्वामित्व कायम हुन्छ।

अनि तेश्रोमा आउंछ सांस्कृतिक मोर्चा - लुम्बिनी / बुद्धत्व मेटाउने र आत्मसात गर्ने रणनीति - प्रादेशिक चोरी भौतिक रूपमा मात्र हुँदैन; यो सांस्कृतिक रूपमा पनि गहिरो हुन्छ। लुम्बिनी प्रदेशका केही भागहरूले एक सूक्ष्म र क्रमिक आत्मसातीकरणको सामना गरिरहेका छन्, जसको उद्देश्य गौतम बुद्धको जन्मस्थललाई भारतीय प्रभाव भित्र समेट्नु हो।

यो सांस्कृतिक नक्कलको रणनीति मार्फत कार्यान्वयन भइरहेको छ। समानान्तर ऐतिहासिक स्मारकहरू निर्माण गरेर, प्राचीन वास्तुकलाका विशेषताहरू नक्कल गरेर, र भारतभित्रका स्थानीय ठाउँहरूको नाम कपिलवस्तु र लुम्बिनी राखेर एउटा कृत्रिम ऐतिहासिक भाष्य खडा गरिँदैछ। समयसँगै, यसले बुद्धको पहिचानलाई सार्वभौम नेपाली भूमिबाट अलग गर्ने र अन्ततः राजनीतिक एवं आध्यात्मिक विलयलाई सामान्य बनाउने चेष्टा राख्दछ।

र, अन्तमा चौथौ र अहिलेका अत्यन्त विवादित पश्चिमी मोर्चा - लिम्पियाधुरा र लिपुलेकको रणनीतिक कोरिडोर - सुदूरपश्चिमको सिमाना—विशेष गरी लिम्पियाधुरा, कालापानी र लिपुलेक भञ्ज्याङ—सबैभन्दा स्पष्ट र बढी चर्चामा रहेको अतिक्रमणको बिन्दु हो। यो उच्च हिमाली त्रिदेशीय जंक्शन एक अमूल्य भू-राजनीतिक सम्पत्ति हो।

यस भञ्ज्याङमाथिको नियन्त्रणले मानसरोवरसम्म प्रत्यक्ष, निर्बाध पहुँच दिन्छ र चीनसँगको व्यापारको लागि महत्त्वपूर्ण प्रवेशद्वारको रूपमा काम गर्दछ। यो विवादित क्षेत्रमा स्थायी सैन्य उपस्थिति स्थापना गरेर र सडकहरू निर्माण गरेर, नेपालको ऐतिहासिक दाबीहरूलाई जमिनमा निर्मित पूर्वाधारहरूद्वारा ओझेलमा पारिँदैछ, जसले काठमाडौंलाई आफ्नै भौगोलिक गन्तव्यबाट बाहिर धकेल्दैछ।

नागरिक समाजका अगुवा भनेर चिनिने बुद्धिजीवीको  आन्तरिक विश्वासघात र माइतीघर मण्डलाको ध्यान भटकाउने खेल यस संकटको सबैभन्दा दुखद पाटो नै नेपालकै सिमाना भित्रको आन्तरिक मिलोमतो हो। एकातिर सिमानाहरू मिचिँदैछन् भने अर्कोतिर देशको बौद्धिक क्षेत्र नराम्ररी प्रभावित भएको छ।

'मार्टिन चौतारी' जस्ता केहि अरु पनि सम्भ्रान्त छलफल मञ्चहरूमा, ठूलो रकम प्राप्त गर्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको एउटा वर्गले "सद्भाव" र द्विपक्षीय सहयोगको भाष्य बुनिरहेका छन्, जसले कूटनीतिको आडमा भइरहेको आक्रामक विस्तारवादलाई लुकाउने काम गर्छ। साथै, जनताको आक्रोशलाई नियतवश गलत दिशामा मोडिँदैछ। सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई स्थानीय सरकार विरुद्ध आक्रोश पोख्न माइतीघर मण्डलामा सामान्य विरोध प्रदर्शनतर्फ डोर्‍याइँदा, सिमानामा रहेको वास्तविक र अस्तित्वगत खतरा भने ओझेलमा परिरहेको छ।

जेन-जी आन्दोलन र दुई-तिहाई निकटको ऐतिहासिक बहुमत - अर्को सपनाको ब्यापार - नेपालको आन्तरिक परिदृश्यमा यतिबेला एउटा ठूलो परिवर्तन आइसकेको छ, जसको अनुमान पुराना भू-राजनीतिक खेलाडीहरूले गरेका थिएनन्। दशकौंदेखि, पुराना र भ्रष्ट राजनीतिक दलहरूले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्ता लम्ब्याउनका लागि देशको सार्वभौमसत्तालाई बार्गेनिङ चिप (सौदाबाजीको साधन) बनाए। यो स्थितिलाई युवा र जेन-जी को नेतृत्वमा भएको अभूतपूर्व आन्दोलनले पूरै उथलपुथल पारिदियो।

प्रणालीगत भ्रष्टाचार र विदेशी शक्तिहरूसामु लम्पसार पर्ने नीतिको विरुद्धमा नेपालका युवाहरूले मतपेटिकामार्फत बलियो प्रहार गरे। यसै आन्दोलनको जगमा भएको पछिल्लो आम निर्वाचनमा इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो फेरबदल देखियो, जहाँ एउटै मात्र नयाँ पार्टीले संसदमा दुई-तिहाई निकटको प्रचण्ड बहुमत हासिल गर्‍यो। इतिहासमै पहिलो पटक परम्परागत र पुराना शक्तिहरू यसरी पूर्ण रूपमा बढारिए, जसले प्रमाणित गर्‍यो कि देशको अस्मिता मिचिँदा आँखा चिम्लिने भ्रष्ट शासकहरूलाई नयाँ पुस्ताले अब कत्ति पनि सहन गर्ने छैन।

यसै संग नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई भारी जिम्मेवारी आइलागेको छ । यस ऐतिहासिक र बलियो जनादेशले नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई सत्ताको बागडोर त सुम्पिएको छ, तर यो असाधारण विजयसँगै एउटा ठूलो ऐतिहासिक जिम्मेवारी पनि आएको छ। दुई-तिहाई निकटको यो एकल बहुमतले नयाँ नेतृत्वलाई अब कुनै पनि परम्परागत दलसँग सम्झौता गर्ने वा "अस्थिर गठबन्धन" को बहाना बनाउने ठाउँ बाँकी राखेको छैन। तिनीहरू अब नेपालको सार्वभौमसत्ता र भूगोलका एकल र मुख्य रक्षक हुन्।

उनीहरूको प्राथमिक जिम्मेवारी दुईवटा छ:

#आन्तरिक भ्रष्टाचारको पूर्ण अन्त्य गर्ने: जसले गर्दा एउटा यस्तो आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण होस्, जसलाई कुनै पनि विदेशी आर्थिक नाकाबन्दीहरूद्वारा सजिलै गलाउन वा ब्ल्याकमेल गर्न नसकियोस्।

#अविचलित डिजिटल-युगको परराष्ट्र नीति स्थापना गर्ने: राष्ट्रिय शक्तिको बलियो जगमा उभिएर विदेशी अतिक्रमणलाई दृढताका साथ अस्वीकार गर्ने र ऐतिहासिक तथ्यका आधारमा सीमा सन्धिहरूको पुनरावलोकन गर्ने।

आगामी दशकमा नेपाली जनताको अपेक्षा अहिले इतिहासमै सबैभन्दा बढी र प्रष्ट छ। एकल दुई-तिहाई निकट बहुमत पाएको यो सरकारबाट जनताले पारदर्शी शासन, सिमानाको डिजिटल र भौतिक निगरानी, र विगतको आत्मसमर्पणवादी कूटनीतिको तत्काल अन्त्यको माग गरिरहेका छन्। जेन जी र आम नागरिकहरूले यी नयाँ नेताहरूबाट कोशीदेखि लिपुलेकसम्मको प्रत्येक इन्च भूमिको दृढतापूर्वक रक्षा गरेको हेर्न वास्ता राखेका छन्; साथै काठमाडौंका बैठक कोठाहरूमा देशको हित बेच्ने सम्भ्रान्त बौद्धिक वर्गलाई खुला रूपमा नग्न पारेको हेर्न चाहन्छन्।

यदि यो दुई-तिहाई निकट बहुमत पाएको नयाँ राजनीतिक शक्तिले पनि जनताको अपेक्षा पूरा गर्न सकेन भने, सडक र सदन दुवैबाट युवाहरू उनीहरूलाई पनि आफ्ना पूर्ववर्तीहरू जस्तै उखेलेर फ्याँक्न पूर्ण रूपमा तयार छन्। आगामी दुई दशकमा नेपालको भविष्य यस कुरामा निर्भर गर्दछ कि यो नयाँ नेतृत्वले युवाहरूको जोश र यो विशाल चुनावी शक्तिलाई राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको अकाट्य ढालमा रूपान्तरण गर्न सक्छ या सक्दैन।

Finding Resilience in the Pages of Marjan Kamali’s "The Lion Women of Tehran"

Every once in a while, a book comes along that doesn’t just entertain you; it completely shatters your emotional defenses and rewrites a piece of your heart. Marjan Kamali’s The Lion Women of Tehran is exactly that kind of rare, luminous masterpiece. It has been years since a novel has touched me so deeply or forced me to pause my reading so frequently just to catch my breath and hold back tears.

 

This story is an intimate, fierce exploration of a devoted female friendship that spans decades, surviving the brutal tides of political upheaval, shifting social classes, and the deep complexities of loyalty. Walking alongside these characters felt less like reading fiction and more like witnessing the vulnerable, raw truths of human connection.

 

The emotional weight of this book sneaks up on you, building quietly until it carries the force of a tidal wave. I found myself profoundly moved by the sheer depth of love and sacrifice woven into the narrative, particularly during the devastating and beautifully written final chapters.

 

There is a public service warning that absolutely must accompany this book: do not attempt to read the final 100 pages in public. If you are reading this on your daily commute, your fellow passengers will have no idea why you are suddenly weeping into the pages.

 

Out of respect for future readers, I refuse to summarize the specific plot points or spoil the ending here. 

The magic of this book lies in experiencing its heartbreak firsthand. 

Go read it.

* ** * ** *

(just make sure you have a box of tissues close by)

A Linguistic Masterpiece and True Cultural Authority

Maithili: Some Aspects of Its Phonetics and Phonology stands as a definitive, scientifically rigorous study of the standard Maithili dialect. Spoken by over 21 million people (approximately 35 to 45 million people worldwide as per present data) across Bihar, India, and the Tarai region of Nepal, this Indo-Aryan language is examined through its core structural, acoustic, and morpho-phonological elements. Across eight chapters, the book covers speaker demographics, genetic classification, and phonetic histories, while offering highly technical data on vowel/consonant distinctiveness, acoustic features, and generative phonology frameworks.

This phenomenal work is authored by Dr. Sunil Kumar Jha, a widely celebrated and deeply respected figure in academia. On a personal note, he is also a highly revered and cherished member of our family (aka Gulab Kaka), making the reading of this authoritative text an immense point of pride. 

Born in Gotham village near Rajbiraj (Nepal), he is a native speaker of the standard Maithili dialect investigated in this book. Dr. Jha dedicated his professional life to teaching English and linguistics at Tribhuvan University, shaping generations of scholars.

Linguistic Truth vs. Modern Political Myths

Crucially, Dr. Jha’s rigorous data underscores Maithili's status as a completely independent, indigenous language of the region. From an objective historical and etymological standpoint, there is no valid linguistic record or trace of the word "Madhesh" being used natively to describe an ethnicity or language group.

Instead, the book's deep dive into regional historical boundaries highlights that the term "Madhesh" has only been introduced in contemporary times as a political propaganda device. It holds no genuine historical, cultural, or indigenous descriptor status for the authentic Maithili-speaking population.

This book is a must-read for any linguist, historian, or student looking to understand the true, untainted cultural and linguistic heritage of the region.
Highly recommended!

A ride to "McCluskieganj"

In "McCluskieganj", Vikash Kumar Jha weaves a poignant tapestry of history and longing centered on the world's only Anglo-Indian village. Having lived in this unique pocket of Jharkhand (then Bihar), for a few years during the early 90s, I found the narrative deeply emotional; it served as a nostalgic bridge back to the misty lanes and colonial charm of my own past.

The book, originally written in Hindi, was translated into English by an English professor. While the translation is scholarly, it is laden with sophisticated vocabulary. For younger readers or those looking to build their lexicon, this is an asset. However, for a reader seeking a fluid narrative, these "speed breakers" often require a dictionary, which occasionally distracted me from the atmospheric storytelling. 

The plot's strength lies in its historical grounding and character arcs. The first half moves at an average pace, but the story truly finds its heart in the second half when Robin arrives to work. The shift in energy is palpable and wonderful. The most compelling element is Neelmani's evolution. Her rise in political awareness is masterfully handled, transforming her from a witness to a participant in her community's fate. 

My primary critique is the ending. The tragic demise of Robin and Neelmani's unresolved fight for her cause feels abrupt. This lack of a "close out" left me slightly disappointed and yearning for more closure. Despite the heavy vocabulary and the bittersweet ending, "McCluskieganj" is a vital read for anyone interested in the fading legacy of the Anglo-Indian community. 

It is a soulful, four-star journey that I highly recommend to all readers.

Overall Rating: ⭐⭐⭐⭐

Morgan Housel’s "The Psychology of Money"

Starting the new year with Morgan Housel's - The Psychology of Money is an excellent way to reset financial mindset and release the "mental clutter" of past mistakes.

Rather than focusing on complex formulas or stock picking, Housel explores the emotional and behavioral side of finance, making it a perfect guide for a "fresh start" in the New Year.

Housel argues that doing well with money is a "soft skill" where how you behave is far more important than what you know. This point you to follow 'Behavior Over Intelligence.'

The book emphasizes that "no one is crazy" - our past financial decisions were based on our unique life experiences at the time. Understanding this allows you to release guilt over old mistakes and start the new year with a clean slate, and release past clutter. A central lesson for a fresh start is learning to stop the "moving goalposts" of social comparison.

Recognizing when you have "enough" helps reduce financial anxiety and your focus on what truly brings happiness: control over your time. The book distinguishes between being "rich" (visible spending) and being "wealthy" (unspent assets and options). This shift in perspective is crucial for releasing the clutter of consumerism and building lasting security. Advocating "Wealth is Invisible".

Success often comes from staying in the game long enough for compounding to work. Housel advocates for a "survivalist" mindset - prioritizing being "financially unbreakable" over chasing high returns.  

Reading this as the first book of the year allows me to replace rigid, often intimidating financial "to-dos" with a sustainable, flexible mindset. It is invited to be "reasonable" rather than "rational," acknowledging that the best financial plan is simply the one that one can actually stick to throughout the year.

It's a great first read for 2026.